ԼԳԲՏ+ անձանց իրավունքների վիճակը Հայաստանում մնում է մտահոգիչ. տարեկան զեկույց

«Փինք» իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպությունը հրապարակեց իր ամենամյա զեկույցը՝ նվիրված Հայաստանում ԼԳԲՏ+ անձանց մարդու իրավունքների վիճակին։ 2025 թվականի ընթացքում կազմակերպության սոցիալական աշխատողներն ու իրավաբանները ստացել են 402 դիմում, որոնցից առանձնացվել և մանրամասն փաստագրվել են 56 իրավախախտման դեպքեր՝ բոլորն էլ զուգորդված սեռական կողմնորոշման կամ գենդերային ինքնության հիմքով խտրականությամբ։

Ընտանեկան բռնությունը շարունակում է գերակշռել

Արձանագրված 56 դեպքերից 30-ը ընտանեկան բռնության դեպքեր են։ Դրանցից 20-ը կատարվել են չափահաս անձանց, հիմնականում՝ ծնողների կողմից, հինգը՝ անչափահասների նկատմամբ, ևս հինգը՝ զուգընկերային բռնության դեպքեր են։ Տուժածները ենթարկվել են հոգեբանական, ֆիզիկական և տնտեսական բռնության, ընդհուպ տնից վտարման ու ազատ տեղաշարժի սահմանափակման։ Մի շարք դեպքերում ընտանիքի անդամները փորձել են «ուղղել» անձի սեռական կողմնորոշումը կամ գենդերային ինքնությունը՝ դիմելով հոգեբանական ճնշման, գուշակների կամ ոչ մասնագիտական այլ մեթոդների, ինչը կարող է որակվել որպես անմարդկային վերաբերմունք։

Փաստագրված այլ խախտումներից են ֆիզիկական բռնության 7, սեռական ոտնձգության 2, շորթման 1, հոգեբանական բռնության և սպառնալիքների բազմաթիվ դեպքերը, ինչպես նաև աշխատանքային իրավունքների խախտման երեք դեպք, որոնցում տուժածները մերժվել են աշխատանքի կամ ազատվել են բացառապես իրենց ինքնության պատճառով։

Ոստիկանությանը դիմում են քչերը

Զեկույցի մտահոգիչ եզրակացություններից մեկն այն է, որ 56 դեպքերից միայն 8-ի պարագայում են տուժածներն իրավապահ մարմիններին դիմել։ Սա ամենացածր ցուցանիշն է վերջին տարիների ընթացքում։ Կազմակերպությունը նշում է, որ իրավապահ համակարգի նկատմամբ անվստահությունը պայմանավորված է երեք հիմնական գործոնով՝ ոստիկանության կողմից խտրական վերաբերմունքի և ծաղրի շարունակական դեպքերը, գործերի անարդյունավետ քննությունը և հետագա բռնության կանխարգելման որևէ մեխանիզմի բացակայությունը։

Փաստագրված է դեպք, երբ տրանս կնոջ ծեծի ենթարկած տղամարդը ոստիկանական բաժնում, քննիչի ներկայությամբ, շարունակել է հնչեցնել խտրական վիրավորանքներ։ Մեկ այլ դեպքում թմրանյութերի կասկածանքով բերման ենթարկված անձից պահանջել են բացել իր սոցիալական ցանցի էջերը, որից հետո ոստիկաններն իմացել են նրա սեռական կողմնորոշման մասին և սկսել են վիրավորական արտահայտություններ անել։

Ատելության խոսքը՝ նաև պաշտոնյաների բերանից

2025 թվականի մարտին Գյումրու քաղաքապետի թեկնածու Վարդան Ղուկասյանը մամուլի ասուլիսի ընթացքում հայտարարեց, որ պատրաստ է «եկեղեցու մեջ գնդակահարել» այն քահանային, ով հանկարծ նույնասեռականների ամուսնություն կպսակի, և կոչ արեց աջակցել իրեն՝ «տեսնեք, թե ես ինչ կբերեմ ԼԳՏՊ-ի գլխին» խոստումով։ Չնայած երեք իրավապաշտպան կազմակերպությունների կողմից ներկայացված հաղորդումներին՝ քննչական մարմինը արձանագրեց, որ խոսքը բռնության կոչ կամ քարոզ չի պարունակում։ Ղուկասյանը հետագայում ընտրվեց որպես քաղաքապետ և շարունակել է իր խտրական արտահայտությունները՝ առանց պետական մարմինների որևէ արձագանքի։

Միջազգային վճիռներ և շարունակվող պայքար

2025 թվականի հունվարին Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը «Մինասյանը և այլոք ընդդեմ Հայաստանի» գործով արձանագրեց, որ Հայաստանը խախտել է 14 դիմողների մասնավոր կյանքի և խտրականությունից զերծ լինելու իրավունքները՝ չապահովելով նրանց արդյունավետ պաշտպանություն 2014 թվականին «Իրավունք» թերթի կողմից հրապարակած «ազգի թշնամիների սև ցուցակից»։ Վճիռը պարտավորեցնում է պետությանը ձեռնարկել կոնկրետ քայլեր ատելության խոսքից պաշտպանության մեխանիզմներ ստեղծելու ուղղությամբ։

ՄԱԿ-ի Համընդհանուր պարբերական դիտարկման չորրորդ շրջափուլում Հայաստանին ուղղված ԼԳԲՏ+ անձանց իրավունքներին վերաբերող առաջարկները հասել են 24-ի՝ ներկայացված 22 պետությունների կողմից։ Սակայն հակախտրականության օրենքի նախագիծը, որի շուրջ քննարկումները տևում են ավելի քան մեկ տասնամյակ, դեռևս չի հասել Ազգային ժողով և շարունակում է չներառել սեռական կողմնորոշումը և գենդերային ինքնությունը՝ որպես պաշտպանված հատկանիշներ։

Առաջարկները

«Փինք» ՀԿ-ն կոչ է անում պետական մարմիններին ընդունել խտրականության դեմ համապարփակ օրենք, պատշաճ կիրառել ատելության շարժառիթը՝ որպես ծանրացուցիչ հանգամանք, պարտադիր վերապատրաստել իրավապահներին, և, որ կարևոր է, ձեռնպահ մնալ քաղաքական մրցակցության շրջանակում ԼԳԲՏ+ թեմայի շահարկումից։ Լրատվամիջոցներին կազմակերպությունը կոչ է անում խուսափել ատելություն սերմանող հրապարակումներից, իսկ միջազգային կառույցներին՝ ուժեղացնել Հայաստանի ստանձնած պարտավորությունների կատարման մշտադիտարկումը։

Ամբողջական զեկույցը և բոլոր առաջարկությունները կարող եք կարդալ այստեղ։